Emilia Jaworska

Szkoła Podstawowa nr 3 w Chmielniku

KOMUNIKOWANIE SIĘ

Cele:

*       Zebranie i podsumowanie dotychczasowej wiedzy o komunikacji werbalnej i niewerbalnej

*       Doskonalenie umiejętności komunikowania się

*       Ćwiczenie komunikatów typu “ja” i jasnego wyrażania uczuć.

Spotkanie składa się z :

    1. Wykładu

*       Co to jest komunikacja interpersonalna?

*       Komunikacja niewerbalna

*       Bariery komunikacyjne

*       Czynniki ułatwiające komunikację?

2. Scenki podczas, których prezentujemy rozwiązanie sporu korzystając w wypowiedziach z barier komunikacyjnych i jasnego wyrażania uczuć komunikatami typu “ja”.

1. Pracy samodzielnej nad ankietą:

*       jasnego wyrażania uczuć

*       komunikatów typu Ja

2. Podsumowania – arkusz ewaluacyjny

Nasze codzienne życie upływa pod hasłem komunikowania się z ludźmi w sposób pośredni lub bezpośredni. Porozumiewanie się polega na słownym lub bezsłownym przekazaniu określonych informacji.

NADAWCA ODBIORCA

Intencje kodowanie rozszyfrowanie zrozumienie

Nadawca wypowiada pewną myśl przy pomocy słów (koduje przekaz), odbiorca słucha -odszyfrowuje przekaz. Aby upewnić się, czy dobrze zrozumiał, odbiorca dokonuje parafrazy (zamyka cykl komunikacyjny). Jednocześnie obie osoby patrzą na siebie lub nie, robią miny, wykonują różne gesty – jest to komunikacja pozasłowna (niewerbalna). Podczas rozmowy tylko część informacji (około 35 %) przekazywana jest w ten sposób, reszta ( około 65%) należy do komunikacji niewerbalnej (zał. 1) Efektywna komunikacja zachodzi między dwiema osobami wtedy, kiedy odbiorca rozumie przekaz tak, jak zamierzył to nadawca. Informacja nadawcy dokładnie oddaje jego intencję, a interpretacja odbiorcy zbiega się z zamiarami nadawcy. Taki stan idealny możliwy jest do osiągnięcia, jeżeli kodowanie i dekodowanie przebiega bez zakłóceń. Ale nie zawsze tak jest. Zdarza się, że odbiorca rozumie przekaz inaczej, niż tego chciał nadawca.

Dlaczego?

Najczęstszą przyczyną jest to, że komunikujemy inne rzeczy, niż mamy na myśli. Chodzi tu głównie o intencję. Rzadko są one komunikowane słowami – zwykle mamy nadzieję, że się odbiorca domyśli. Błędne rozumienie treści zdarza się, gdy co innego mówią słowa, a co innego komunikuje reszta ciała.Czasami ludzie są tak pewni, że wiedzą, co druga osoba powie, że przekręcają jej wypowiedź, żeby się zgodziły z ich własnymi oczekiwaniami. W sposób nieświadomy wmawiają innym słowa, które nigdy nie padły. Zdarza się także, że przyczyną zniekształcenia komunikatu jest brak zaufania do partnera.

         Otwarta komunikacja wzmacnia związki między ludźmi, sprzyja nawiązaniu przyjaźni, podejmowaniu współpracy, budowaniu zaufania i poczuciu bezpieczeństwa.

A zaczyna się od słuchania:

*       Słuchanie bierne (milczenie) – zachęca do dalszego mówienia, ale nie daje żadnego dowodu, że rozmówca został zrozumiany, nie jest przekaźnikiem empatii i ciepła.

Empatia -

*       Odpowiedzi potakujące wskazują na pewną akceptację, przekazują pewien element empatii, ale jej nie udowadniają.

*       Aktywne słuchanie sprawia, że rozmówca czuje, iż jego poglądy i uczucia są szanowane, rozumiane i akceptowane. Rozładowuje napięcie, przynosi ulgę, ułatwia zidentyfikowanie problemu. Powinno opierać się na wzajemnym zrozumieniu, szacunku, empatii i zaufaniu. W innym przypadku będzie zwykłą manipulacją.

Polega ono na:

*       nieprzerywalnie toku wypowiedzi partnera żadnymi radami czy uwagami kierując rozmowę na nas samych,

*       okazywaniu empatii, czyli próbie postawienia się na miejscu rozmówcy (chodzi o jego uczucia),

*       okazywanie uwagi i zrozumienia w sposób niewerbalny: postawa ciała, spojrzenia, gesty,

*       parafrazowanie najważniejszych myśli partnera.

Techniki wykorzystywane przy aktywnym słuchaniu:

      1. Parafraza-ujmujemy w słowa to, co ktoś powiedział, sprawdzając czy dobrze usłyszeliśmy:

*       jeśli Cię dobrze zrozumiałam, to ....

*       z tego, co mówisz, wynika, że ...

*       czy chodzi Ci o to, że ...

*       chcesz powiedzieć, że ...

      1. Odzwierciedlanie uczuć- mówimy komuś, jakie, naszym zdaniem, są jego odczucia:

*       wydajesz się być zdenerwowanym, gdy mówisz o tym

*       zdaje się, że Cię rozzłościłem

*       wygląda, że jesteś zadowolony z tych planów

      1. Dowartościowanie:

*       dziękuję Ci za to, co powiedziałeś

*       doceniam to, co dla mnie zrobiłeś

*       cieszę się, że tak poważnie do tego podeszłaś

      1. Dojaśnianie:

*       kiedy i gdzie to się stało?

*       co dla Ciebie to oznacza?

*       Jak on wtedy wyglądał?

  1. Skupianie się na najważniejszym – prosimy mówiącego o skoncentrowanie się na sprawie najważniejszej:

*       wiem, że wszystko jest dla Ciebie ważne, ale czy jest jakaś konkretna rzecz, w której moglibyśmy coś zrobić?

*       Która z tych spraw jest dla Ciebie najważniejsza

Prowadząc dowolną rozmowę, warto pamiętać o trzech podstawowych umiejętnościach, które na pewno ułatwiają:

*       rozpoczynaj od pytań otwartych, takich jak: co, kiedy, dlaczego?

*       niezależnie od tematu, od czasu do czasu przekaż nieco informacji o sobie – ustawiczne wypytywanie o kogoś innego rodzi nieufność

*       Staraj się reagować na komunikaty poza słowne.

Szczególnie trudno jest się porozumiewać w sytuacjach trudnych, konfliktowych. W takich sytuacjach warto się posługiwać modelem komunikatu “ja”– informuje on drugą osobę o tym, jak jej zachowanie wpływa na nas, jakie wywołuje emocje, jakie mają dla nas znaczenie. Jest jasną, nie zagrażającą (bo nie atakuje) formą mówienia o swoich uczuciach, potrzebach, oczekiwaniach.

Komunikat “ja” składa się z trzech części:

  1. Ja czuję (jestem)...
  2. kiedy ty ...
  3. ponieważ...

ad. 1. Wskazuje na konkretne uczucia w danej chwili (jestem zły, smutny, zdenerwowany, jest mi przykro, czuje się niepewnie...)

ad. 2. Przedstawia konkretne zachowanie drugiej osoby, które wywołało w nas wcześniejsze emocje.

Ad. 3. Opisujemy, jaki wpływ ma na nas przedstawione wcześniej zachowanie, dlaczego wywołuje ono opisane poprzednio emocje.

Efektywną komunikację mogą utrudniać tzw. Bariery komunikacyjne – sformułowania, które stawiają niewidzialne przeszkody na drodze porozumiewania się. Znając można je ominąć, pokonać, a najlepiej nie wznosić.

Blokady komunikacji interpersonalnej:

*       Osądzanie – polega na narzucaniu własnych wartości innym osobom i formułowanie rozwiązań cudzych problemów. Kiedy osądzamy, nie słuchamy tego, co mówią inni, ponieważ zajęci jesteśmy oceną ich wyglądu, tonu głosu i słów, których używają.

Jak zachowa się ktoś, kto osądza np.:

    1. Krytykuje:“ Czy ty naprawdę nic nie rozumiesz?”
    2. Obraża: To dlatego, że jesteś leniwa?”
    3. Orzeka: “Ciebie w ogóle ten temat nie interesuje.”
    4. Chwali po to, by oceniać lub manipulować: “Gdybyś się trochę postarał. Na pewno wyszłoby ci to znacznie lepiej”

Decydowanie za innych – może utrudnić porozumiewanie się nawet wtedy, gdy podyktowane jest troską i chęcią pomocy. Decydując za innych uzależniamy ich od siebie i pozbawiamy możliwości samodzielnego podejmowania decyzji. Dajemy im także do zrozumienia, że ich odczucia, wartości i problemy są nieważne.

Jak zachowuje się ktoś, kto decyduje za innych np.:

  1. Rozkazuje: ”Będziesz się uczył dwie godziny każdego wieczora”
  2. Grozi: “Jeśli tego nie zrobisz...”
  3. Moralizuje: “Powinieneś to zrobić”
  4. Zadaje liczne / niewłaściwe pytania: Gdzie byłeś? Co robiłeś? Kto był z tobą? ... pytani tego typu nie ułatwiają komunikacji.

*       Uciekanie od cudzych problemów polega na tym, że nie jesteśmy skłonni zajmować się nimi. Nie bierzemy pod uwagę uczuć ani zmartwień innych ludzi. Nie chcemy się zajmować ich lękami, obawami, troskami

Jak zachowuje się ktoś, kto ucieka od cudzych problemów np.:

  1. Doradza: “Najlepiej byłoby, gdybyś...”
  2. Zmienia temat: “Jaką przewidujesz pogodę na jutro?”
  3. Logicznie argumentuje: “Możesz poprawić swoje wyniki przez wytężoną pracę.” Najważniejsze są fakty, o uczuciach nie mówi.
  4. Pociesza: “ Wszystko będzie dobrze”.

W ten sposób poprawia nastrój swojego rozmówcy, ale nie zajmuje się trapiącym go problemem.

Podsumowując sprawdźmy stosowanie powyższych umiejętności w praktyce:

Przedstawienie scenki:

Uczeń po raz kolejny spóźnia się na lekcję.

Po zakończonej lekcji przeprowadzasz z nim rozmowę, w której starasz się stosować blokady komunikacyjne.

NAUCZYCIEL

Mówisz, że jest nieobowiązkowy, niepoważnie traktuje szkołę i ciebie, że robi ci na złość i nigdy cię nie słucha.

Przypominasz o obowiązkach, odrabianiu lekcji, o złych ocenach na I półrocze, nie wywiązywaniu się z obietnic. Grozisz, że jak będzie tak postępował wyląduje u dyrektora razem z rodzicami.

UCZEŃ

Oskarżasz nauczyciela, że nie potrafi wczuć się w twoją sytuację. Nigdy cię nie lubił i zawsze się o coś czepiał. Kilkuminutowe spóźnienie, to nie jest taka wielka sprawa i nie powinien robić z tego afery. Obowiązkiem nauczyciela jest uczyć, a nie czepić się szczegółów. Powinien się dowiedzieć u wychowawcy, co jest powodem mojego spóźnienia lub zapytać.

1. Odegranie scenki według instrukcji.

2. Analiza scenki:

*       odgrywający scenki przedstawiają uczucia jakie pojawiły się u nich podczas odgrywania ról

*       czy udało im się rozwiązać problem

*       jakie błędy zostały popełnione, wypowiedzi metodą rundki (wypisywanie na kartonie)

Przykładowe wypowiedzi:

Błędy popełnione podczas rozmowy

Prawidłowe przedstawienie problemu

zboczenie z tematu

uogólnianie

... ty zawsze...

ocenianie

oskarżanie

nie mówienie o swoich odczuciach

nie słuchanie rozmówcy

Mówić o konkretnym problemie, który rozważamy,

Nie uogólniać,

Używać komunikatu ja...

Nie oceniać,

Nie oskarżać,

Jasno wyrażać swoje uczucia,

Słuchać tego co ma do powiedzenia rozmówca,

 

  1. Po wypisaniu błędów i wyjaśnieniu co to jest komunikat “JA”, (rozdanie materiałów pomocniczych), aktorzy próbują naprawić tę rozmowę.
  2. Ponowne odegranie scenki z uwzględnieniem jasnego wyrażania uczuć i komunikatów typu “ja”- rozmowa o uczuciach po przeprowadzeniu tej rozmowy.
  3. Rozdanie ankiety – komunikaty JA uzupełnianie jej parami, odczytanie i dyskusja.

 

Ćwiczenia jasnego wyrażania uczuć

Uczucia powinny być wyrażone jasno, ale w sposób nie raniący (nie oceniający).

Poniżej są zdania wyrażające uczucia niejasno.

Napisz jak można je wyrazić w sposób jasny i nie raniący.

Zdarzenie

uczucie

komunikat

Nauczyciel zwraca się do ucznia: Dlaczego ty się wiecznie spóźniasz?

 

 

Konferencję przedłużono i obawiasz się, że spóźnisz się do autobusu. Jak mógłbyś zwrócić uwagę prowadzącemu?

 

 

Jeden z klubowiczów głośno rozmawia. Jak mógłbyś zwrócić mu uwagę

 

 

Słyszysz jak koleżanka mówi do kierowcy: Czy musimy jechać tak szybko? Co mogłaby powiedzieć, co by jasno opisywało jej uczucia?

 

 

Nadawanie komunikatów “ja”

Po przeczytaniu opisu sytuacji wpisz komunikat typu “Ty”, a w następnej komunikat typu “ja”

sytuacja

Komunikat typu “ty”

Komunikat typu “ja”

Uczeń zwalnia się, że po raz kolejny zapomniał zadania. 

 

 

 Prosisz swoje dziecko, aby w drodze powrotnej ze szkoły zrobiło drobne zakupy. Ono zapomina. 

 

 

Zmęczony stoisz w kolejce przy barze, ktoś “wskakuje”i zostaje obsłużony przed Tobą.

 

 

 Matka twojego ucznia ciągle zmienia terminy spotka z Tobą.

 

 

 Miesiąc temu pożyczyłaś/łeś koleżance pieniądze i do tej pory nie oddała, chociaż obiecała zwrócić po dwóch tygodniach

 

 

Do powyższych materiałów każdy uczestnik otrzymywał streszczenie wykładu.

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O AKTYWNYM SŁUCHANIU

Otwarta komunikacja wzmacnia związki między ludźmi, sprzyja nawiązaniu przyjaźni, podejmowaniu współpracy, budowaniu zaufania i poczuciu bezpieczeństwa.

A zaczyna się od słuchania:

*       Słuchanie bierne (milczenie) – zachęca do dalszego mówienia, ale nie daje żadnego dowodu, że rozmówca został zrozumiany, nie jest przekaźnikiem empatii i ciepła.

Empatia – umiejętność rozumienia innych osób i wczuwania się w ich uczucia.

*       Odpowiedzi potakujące wskazują na pewną akceptację, przekazują pewien element empatii, ale jej nie udowadniają.

*       Aktywne słuchanie sprawia, że rozmówca czuje, iż jego poglądy i uczucia są szanowane, rozumiane i akceptowane. Rozładowuje napięcie, przynosi ulgę, ułatwia zidentyfikowanie problemu. Powinno opierać się na wzajemnym zrozumieniu, szacunku, empatii i zaufaniu. W innym przypadku będzie zwykłą manipulacją.

Polega ono na:

*       nieprzerywalnie toku wypowiedzi partnera żadnymi radami czy uwagami kierując rozmowę na nas samych,

*       okazywaniu empatii, czyli próbie postawienia się na miejscu rozmówcy (chodzi o jego uczucia),

*       okazywanie uwagi i zrozumienia w sposób niewerbalny: postawa ciała, spojrzenia, gesty,

*       parafrazowanie najważniejszych myśli partnera.

Techniki wykorzystywane przy aktywnym słuchaniu:

  1. Parafraza-ujmujemy w słowa to, co ktoś powiedział, sprawdzając czy dobrze usłyszeliśmy:

*       jeśli Cię dobrze zrozumiałam, to ....

*       z tego, co mówisz, wynika, że ...

*       czy chodzi Ci o to, że ...

*       chcesz powiedzieć, że ...

  1. Odzwierciedlanie uczuć- mówimy komuś, jakie, naszym zdaniem, są jego odczucia:

*       wydajesz się być zdenerwowanym, gdy mówisz o tym

*       zdaje się, że Cię rozzłościłem

*       wygląda, że jesteś zadowolony z tych planów

  1. Dowartościowanie:

*       dziękuję Ci za to, co powiedziałeś

*       doceniam to, co dla mnie zrobiłeś

*       cieszę się, że tak poważnie do tego podeszłaś

                1. Dojaśnianie:

*       kiedy i gdzie to się stało?

*       co dla Ciebie to oznacza?

*       jak on wtedy wyglądał?

 

  1. Skupianie się na najważniejszym – prosimy mówiącego o skoncentrowanie się na sprawie najważniejszej:

*       wiem, że wszystko jest dla Ciebie ważne, ale czy jest jakaś konkretna rzecz, w której moglibyśmy coś zrobić?

*       która z tych spraw jest dla Ciebie najważniejsza

Prowadząc dowolną rozmowę, warto pamiętać o trzech podstawowych umiejętnościach, które na pewno ułatwiają:

*       rozpoczynaj od pytań otwartych, takich jak: co, kiedy, dlaczego?

*       niezależnie od tematu, od czasu do czasu przekaż nieco informacji o sobie – ustawiczne wypytywanie o kogoś innego rodzi nieufność

*       staraj się reagować na komunikaty poza słowne.

Szczególnie trudno jest się porozumiewać w sytuacjach trudnych, konfliktowych. W takich sytuacjach warto się posługiwać modelem komunikatu “ja”– informuje on drugą osobę o tym, jak jej zachowanie wpływa na nas, jakie wywołuje emocje, jakie mają dla nas znaczenie. Jest jasną, nie zagrażającą (bo nie atakuje) formą mówienia o swoich uczuciach, potrzebach, oczekiwaniach.

Komunikat “ja” składa się z trzech części:

  1. Ja czuję (jestem)...
  2. kiedy ty ...
  3. ponieważ...

ad. 1. Wskazuje na konkretne uczucia w danej chwili (jestem zły, smutny, zdenerwowany, jest mi przykro, czuje się niepewnie...)

ad. 2. Przedstawia konkretne zachowanie drugiej osoby, które wywołało w nas wcześniejsze emocje.

Ad. 3. Opisujemy, jaki wpływ ma na nas przedstawione wcześniej zachowanie, dlaczego wywołuje ono opisane poprzednio emocje.

 

Literatura uzupełniająca:

  1. Thomas Gordon Wychowanie bez porażek w szkole
  2. Thomas Gordon Wychowanie bez porażek w praktyce
  3. Thomas Gordon Wychowanie w samodyscyplinie
  4. Adele Faber Elaine Mazlish Jak mówić, żeby dzieci się uczyły w szkole i w domu
  5. AdeleFaber Elaine Mazlish Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły
  6. Jen Monbourquette ABC...komunikacji w rodzinie

Literatura do wykorzystania do pracy z młodzieżą:

  1. Małgorzata Jachmińska Scenariusze lekcji wychowawczych
  2. Maria Braun – Gałkowska W tę samą stronę
  3. Małgorzata Jachimska Grupa bawi się i pracuje
  4. Krystyna Ostrowska W poszukiwaniu wartości
  5. Mariola Chomczyńska – Miliszkiewicz Dorota Pankowska Polubić szkołę
  6. Jak żyć z ludźmi. Program profilaktyczny dla młodzieży. Ćwiczenia grupowe.